< Kena Upanishad >

CHAPTER 2 : Verse 02

नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च ।

यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥२॥

અર્થઃ

અહમ્ - હું

સુવેદ - પરમાત્માને સુચારુરૂપે સંપૂર્ણપણે જાણી ગયો છું.

ઇતિ ન મન્યે - એવું નથી માનતો.(અને એને)

ન વેદ - નથી જાણતો

ઇતિ - એવું પણ

નો - નથી સમજતો (કારણ કે)

વેદ ચ - જાણું છું પણ ખરો

નઃ - અમારામાંથી

યઃ - જે કોઇપણ

તત્ - તે બ્રહ્મને

વેદ - જાણે છે.

તત્ - (તે જ) મારા એ ઉદગાર અથવા અભિપ્રાયને

ચ - પણ

વેદ - જાણે છે. (કે)

વેદ - હું જાણું છું (અને એને)

ન વેદ - નથી જાણતો.

ઇતિ - એ બંનેય

નો - નથી

ભાવાર્થઃ

આ શ્ર્લોક આની પહેલાંના શ્ર્લોકના અનુસંધાનમાં આગળ વધે છે. કોઇ પુરુષ ભોજન કરતો હોય એને પૂછવામાં આવે કે 'તેં ભોજન કર્યું ?' તો તે કહે 'હા, ભોજન કર્યું.' તો એનું એ કથન ખોટું કહેવાતું નથી. અને જો એ એવું જણાવે કે હજુ ભોજન નથી કર્યું, તો એણે ભોજનને પૂરું ના કર્યું હોવાથી, એના એ શબ્દો પણ ખોટા નથી કહેવાતા. સરિતામાં સ્નાન કરનારે પૂરેપૂરું સ્નાન ના કર્યું હોય તો, એવું કહે કે સ્નાન કર્યું છે અને નથી પણ કર્યું. એવી રીતે પરમાત્માના સાક્ષાત્કારના સંબંધમાં પણ સમજી લેવાનું છે. પરમાત્માનો અંતરંગ સાધના દ્વારા પોતાની અંદર સાક્ષાત્કાર કરનાર પણ એમના સંપૂર્ણ સ્વરૂપનો સાક્ષાત્કાર તો નથી જ કરતો. એટલે એ નમ્રતાની ભાષામાં જણાવે છે કે પરમાત્માને હું જાણું છું અને નથી જાણતો પણ. પરમાત્માને જાણવાનું મારું ગજું જ કેટલું છે ? મારી શક્તિ, સાધના અને સમજ પ્રમાણે મેં એમને જાણ્યા છે એટલે પરિપૂર્ણપણે જાણ્યા છે એવો દાવો મારાથી ના કરી શકાય. નાની કે મોટી ડોલ સમુદ્રના પાણીને પોતાની અંદર ભરી લે એટલે સમસ્ત સમુદ્રને પોતાની અંદર સમાવી લેવાનો દાવો કરી શકે ? ના. તો પછી એવું પણ કહી શકાય કે સમુદ્રના પાણીને એણે પોતાની અંદર સમાવ્યું જ નથી ? ના. એવું પણ કહી શકાય નહીં.

( શ્રી યોગેશ્વરજી કૃત 'ઉપનિષદનો અમર વારસો' માંથી )